नदीमाथि होड र विकासको नाममा निम्त्याइएको विनाश : भोटेकोशीले सिकाएको पाठ

रसुवा — भोटेकोशी नदीको प्राकृतिक बहाव क्षेत्रमाथि भएको निरन्तर अतिक्रमण र नदी किनारमा अव्यवस्थित रूपमा निर्माण गरिएका भौतिक संरचनाले पछिल्लो बाढीमा ठूलो क्षति निम्त्याएको छ। नदीको प्राकृतिक बहावलाई बेवास्ता गर्दै विकासका नाममा निर्माण गरिएका संरचनाले बाढीको प्रभाव झनै भयावह बनाएको देखिएको छ।

भौगोलिक रूपमा भोटेकोशी अत्यन्तै भिरालो भूभाग र गहिरो खोँच हुँदै बग्ने पहाडी नदी हो। वर्षायाममा बाढी आउँदा यस्ता नदीले आफ्नो परापूर्वकालदेखिको प्राकृतिक बहाव क्षेत्र खोज्ने गर्छन्। तर पछिल्ला वर्षहरूमा नदीको प्राकृतिक बहाव क्षेत्रमा मानव बस्ती, होटल, पसल, उद्योग तथा विभिन्न पूर्वाधार निर्माण गरिएका छन्।

रसुवागढी, टिमुरे, घट्टेखोला, स्याफ्रुबेँसी, हाँकुबेँसी, मैलुङ, पैरेबेँसी, खारेटार, नौबीसे हुँदै बेत्रावतीसम्म नदीको बहाव क्षेत्रमा विभिन्न संरचना निर्माण भएका छन्। कतै जलविद्युत्का बाँध, कतै कंक्रिटका भवन तथा कतै बस्ती र व्यावसायिक संरचना निर्माण गरिएका छन्।

नदी किनारमा उद्योग तथा पशुपालन फार्म सञ्चालनसँगै नदीको बहाव क्षेत्र क्रमशः खुम्च्याइएको छ। साँघुरो भूभागमा निर्माण गरिएका ठूला सिमेन्ट तथा कंक्रिट संरचनाले पानीको प्राकृतिक बाटोमा अवरोध सिर्जना गरेको छ।

बाढीका बेला पानीले यस्ता अवरोध पन्छाउन खोज्दा थप ऊर्जा र तीव्रता सिर्जना भएको र त्यसले ठूलो विनाश निम्त्याएको लेखमा उल्लेख गरिएको छ।

टिमुरेमा ठूलो क्षति

पछिल्लो बाढीले रसुवाको सीमावर्ती टिमुरे क्षेत्रलाई ठूलो क्षति पुर्‍याएको छ। प्राप्त विवरणअनुसार टिमुरे बजारका घर, पसल, होटल, अध्यागमन कार्यालय र सुरक्षा पोस्टसहित २५० भन्दा बढी भौतिक संरचना बाढीले बगाएको उल्लेख छ।

टिमुरेमा भएको क्षति स्थानीय बजारको मात्र नभई नेपाल–चीन व्यापारिक आवागमनसँग समेत जोडिएको विषय हो। व्यापारिक गतिविधिका लागि महत्वपूर्ण मानिने टिमुरे भन्सार यार्ड तथा आसपासका क्षेत्रमा पार्किङ गरिएका ३०० भन्दा बढी सवारीसाधन तथा मालवाहक कन्टेनरसमेत बाढीको चपेटामा परेका छन्।

ती कन्टेनरमा चीनबाट आयात गरिएका विद्युतीय सवारीसाधन तथा विभिन्न सामान रहेको उल्लेख छ। स्याफ्रुबेँसी बजार तथा बसपार्क क्षेत्रमा रहेका बस, जिप र ट्रकसमेत बाढीले बगाएको स्थानीय प्रत्यक्षदर्शीहरूको भनाइलाई समाचारमा उल्लेख गरिएको छ।

यातायात महासंघका अनुसार भोटेकोशी करिडोरमा मात्रै १९१ भन्दा बढी सवारीसाधनमा क्षति पुगेको वा बगेको उल्लेख छ।

पुलदेखि विद्यालयसम्म प्रभावित

बाढीबाट नेपाल–चीन जोड्ने ऐतिहासिक मैत्री पुल (Friendship Bridge) सहित विभिन्न पक्की पुलमा समेत क्षति पुगेको छ। रसुवागढी हाइड्रोपावरको बाँध, ईभी चार्जिङ स्टेसन तथा स्याफ्रुबेँसीस्थित श्री कोमेन श्यामेवाङफेल माध्यमिक विद्यालयलगायतका संरचनासमेत प्रभावित भएका छन्।

यसले भोटेकोशी करिडोरमा बाढीले पुर्‍याएको क्षतिको व्यापकता देखाएको छ।

नदीको प्राकृतिक बाटो रोक्दा ‘सुनामी’जस्तो प्रभाव

नदीले आफ्नो प्राकृतिक बाटो पाउन नसक्दा बाढीको पानी लेदो, ढुंगा र माटोसहित बजार तथा बस्तीमा पस्ने अवस्था सिर्जना भएको लेखमा उल्लेख छ।

रसुवागढीदेखि बेत्रावतीसम्मका विभिन्न घर तथा पसल लेदो र माटोले पुरिनु तथा भौतिक संरचना बगाउनु नदीको प्राकृतिक बहाव क्षेत्रमा गरिएको अतिक्रमणसँग जोडिएको विषयका रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ।

नदीलाई थुनेर, मिचेर र खुम्च्याएर गरिएको विकास अन्ततः विनाशको कारण बन्न सक्ने पाठ भोटेकोशी करिडोरको घटनाले दिएको लेखको निष्कर्ष छ।

अबको आवश्यकता प्रकृतिमैत्री विकास

टिमुरे र स्याफ्रुबेँसीमा भएको क्षतिले नेपालको पूर्वाधार विकासको मोडलमाथि समेत प्रश्न उठाएको छ। वातावरणीय प्रभाव मूल्याङ्कन (EIA) लाई केवल कानुनी औपचारिकतामा सीमित नराखी नदीको प्राकृतिक बहाव, भूगोल र जोखिमलाई विकास योजनाको आधार बनाउनुपर्ने आवश्यकता औँल्याइएको छ।

नदी किनारका संवेदनशील तथा उच्च जोखिमयुक्त क्षेत्रमा जथाभावी निर्माण रोक्न ठोस नीति आवश्यक रहेको लेखमा उल्लेख छ। विकासका योजना बनाउँदा इन्जिनियरिङ डिजाइनसँगै नदीको प्राकृतिक बहाव र भूगोलको संवेदनशीलतालाई समेत अनिवार्य रूपमा ध्यान दिनुपर्नेमा जोड दिइएको छ।

भदौ १० गतेको बाढीबाट प्राप्त चेतावनीलाई आत्मसात् गर्दै आगामी दिनमा सुरक्षित तथा प्रकृतिमैत्री पुनर्निर्माणतर्फ अघि बढ्नु आवश्यक रहेको लेखको निष्कर्ष छ।

लेखक: लक्ष्मण घिमिरे

स्थान: उत्तरगया गाउँपालिका–५, रसुवा